PVC ľ ■akefni og vistvŠn byggingarstarfsemi

Aukin vitund um nau­syn ■ess a­ vernda umhverfi lei­ir til ■ess a­ vi­ f÷rum a­ meta ■au ßhrif sem framlei­sla og notkun řmissa byggingarefna hefur ß nßtt˙runa. Ůakefni eru ef til vill ekki stˇr ■ßttur Ý byggingu mannvirkja en engu a­ sÝ­ur ■ßttur sem ekki mß vanmeta. Me­ ■akefnum er hÚr ßtt vi­ ystu klŠ­ningu ■aks og sjˇnum beint a­ svok÷llu­um ■akd˙kum.

Ătla mß a­ lÝftÝmi ■akefna sÚ ß bilinu 20 til 40 ßr. Ůar sem byggingar ver­a a­ jafna­i eldri mß gera rß­ fyrir a­ ■akefni sÚ endurnřja­ einu sinni e­a oftar ß lÝftÝma ■eirra.

Vi­ endurnřjun ■aka er algengt a­ eldra ■akefni sÚ lßti­ liggja kyrrt og ■vÝ ekki farga­ fyrr en me­ sjßlfri byggingunni ■egar ■ar a­ kemur. ═ m÷rgum tilfellum er eldri einangrun einnig notu­ ßfram og sama mß segja um anna­ undirlag svo sem steyptar pl÷tur og timburklŠ­ningar.

Vistferilgreining

Vistferilgreining er a­fer­ til a­ binda Ý t÷lur ßhrif ßkve­innar framlei­sluv÷ru ß umhverfi­, ■.e. einskonar mat ß Šviskei­i efnis e­a v÷ru frß framlei­slu til f÷rgunar e­a endurvinnslu me­ tilliti til ßhrifa ß umhverfi­.

Vistferilgreining byggingarefna tekur til ÷flunar hrßefna, framlei­slu byggingarefnis, me­h÷ndlunar ß byggingarsta­ og notkunar, endurnotkunar og vi­halds ß lÝftÝma byggingarinnar. H˙n tekur einnig til ni­urrifs, endurvinnslu og f÷rgunar efnanna ■egar lÝftÝma byggingarinnar lřkur.

Samanbur­ur ß ■akefnum

┴ri­ 1999 hratt norska rannsˇknarstofnunin Byggforsk af sta­ verkefni til a­ bera saman řmsar byggingarv÷rur me­ tilliti til ßlags ß umhverfi­ og notkunar hrßefna. HÚr eru bornir saman ■rÝr ■akd˙kar ˙r rannsˇkninni, ■.e. eins lags asfaltpappi, ■akd˙kur ˙r flexibel polyethylen (FP) og ■akd˙kur ˙r PVC. A­alni­urst÷­urnar eru sřndar Ý t÷flu.

┴hrifaflokkar Eins lags
asfaltpappi
FP (flexibel
Polyethylen)
PVC Eining/m2
Raforka 5 3 11 kWh
Notkun olÝuefna 89 29 16 kWh
Grˇ­urh˙saßhrif 6090 4378 3598 gCO2-ekv.
S˙rnun 60 44 20 gSO2-ekv.
┴bur­arßlag 0 3 2 gPO4-ekv.
Myndun oxÝ­a 10 3 2 gPOCP
Efnishluti til umhverfisvŠgis 100 100 100 %

Vi­ sko­un ß t÷flunni mß sjß a­ ekki munar miklu ß PVC- og FP-■akefnunum Ý ■essari rannsˇkn. ١ er greinilegt a­ PVC-■akefni­ veldur minnstu ßlagi Ý flestum flokkum en ■a­ er jafnframt ■a­ efnanna sem minnst af hrßefnum fer til. Orkan sem notu­ er vi­ framlei­sluna er samanl÷g­ raforka og notkun olÝuefna, sbr. t÷fluna hÚr a­ ofan.

Ni­ursta­an kemur e.t.v. nokku­ ß ˇvart ■ar sem umrŠ­an hefur ß stundum veri­ nokku­ andsn˙in PVC efninu en haldi­ me­ g÷mlu gˇ­u tj÷runni. Athyglisvert er hversu miklu frekari asfaltpappinn er ß orku og hve grˇ­urh˙saßhrif, s˙rnun umhverfis og myndun oxÝ­a er miklu meiri. HÚr er ■ˇ a­eins veri­ a­ sko­a pappa sem lag­ur er Ý einu lagi en algengt er a­ pappi sÚ lag­ur Ý tveimur og jafnvel ■remur l÷gum. HÚr gildir alls ekki a­ ■ykkara sÚ betra og kr÷fur um vistvŠna byggingarstarfsemi leyfa ekki a­ h÷nnu­ir horfi framhjß ■essum sta­reyndum.

FP-■akefni­ er hins vegar Ý raun fulltr˙i fyrir nřja kynslˇ­ ■akefna en ■ˇ munurinn ß ■vÝ og PVC-efninu sÚ ekki mikill Ý ■essum samanbur­i mß ■ˇ vera ljˇst a­ PVC-efnin munu halda velli lengi enn og geta stßta­ af ■vÝ a­ vera me­al hinna umhverfisvŠnustu af algengustu tegundum ■akefna.

Vandamßlin leyst

Ţmis vandamßl sem tengdust framlei­slu hrßefna fyrir PVC i­na­inn ß sj÷tta og sj÷unda ßratug nřli­innar aldar eru n˙ ˙r s÷gunni. Framlei­slu PVCefna er ■annig hßtta­ Ý dag a­ h˙n ˇgnar ekki heilsu starfsmanna og mengun er innan vi­urkenndra marka. ┌tblßstur frß framlei­slunni veldur ekki ey­ingu ˇsonlags og me­ n˙tÝma hreinsib˙na­i hefur veri­ komi­ Ý veg fyrir kvikasilfursmengun. Ofangreind vandamßl tengdust sjßlfri PVC framlei­slunni en ekki framlei­slu e­a notkun PVC-■akefna.


Heilsumi­st÷­in Ý Laugardal.
PVC-■akd˙kur ß Lett-Tak ■akeiningum.
Arkitektar: Konsept, Ari L˙­vÝksson.

Saltsřra

Íll lÝfrŠn efni, bŠ­i nßtt˙ruleg og svok÷llu­ gerviefni, mynda eiturefni vi­ bruna og Ý flestum tilfellum einnig sřrur. Ůetta ß vi­ um t.d. timbur, spˇnapl÷tur, pappÝr, bˇmull, plast, og tj÷rupappa svo eitthva­ sÚ nefnt.

Reykur sem myndast vi­ bruna myndar yfirleitt sřrur ■egar hann blandast raka. Ůa­ er ■vÝ erfitt a­ verjast ■vÝ a­ vÚlar og tŠki ry­gi vi­ eldsvo­a og ■etta ß sÚr sta­ hvort sem PVC er til sta­ar e­a ekki.

Ůakefni ˙r PVC er nota­ utandyra og ■ar sem ■a­ er yfirleitt tilt÷lulega ■unnt (a­eins 1,2ľ1,5 mm) er ■a­ lÝtill eldsmatur og leggur lÝti­ til s˙rnunar umhverfisins vi­ eldsvo­a.

═ n˙tÝma sorpbrennslust÷­vum er nota­ kalk ßsamt hreinsib˙na­i til a­ minnka vandamßl tengd sřrumyndun. Ůa­ er svo anna­ mßl a­ PVC-■akefni Šttu a­ fara Ý endurvinnslu en ekki Ý sorpbrennslust÷­var.

Dioxin

Dioxin geta myndast ■egar PVC brennur eins og ■egar timbur og ÷nnur lÝfrŠn efni brenna. Myndun dioxins vi­ bruna er mj÷g hß­ hitastigi og einnig ÷rva koparsamb÷nd myndun ■ess.

Dioxin eru hˇpur um 210 efnasambanda. Nokkur ■eirra eru mj÷g eitru­ en magni­ sem myndast er lÝti­. MßlmbrŠ­slur, efnaverksmi­jur og sorpbrennslust÷­var eru uppspretturnar sem mßli skipta ßsamt brennslu timburs og hßlms.

═ sorpi er alltaf nˇg af klˇrsamb÷ndum, t.d. matarsalti til a­ dioxin geti myndast vi­ bruna. Rannsˇknir hafa sřnt a­ PVC-efni Ý sorpinu skipta litlu sem engu mßli Ý ■essu sambandi.

Ůungmßlmar

Litarefni ˙r kadmÝum voru ß­ur notu­, m.a. til a­ lita v÷rur ˙r PVC. En ■a­ var banna­ Ý byrjun ßttunda ßratugarins og heyrir ■vÝ s÷gunni til. Blřsamb÷nd eru enn■ß notu­ sem bindiefni Ý m÷rgum framlei­sluv÷rum ˙r PVC.

Flest l÷nd hafa sett strangar reglur um notkun blřsambanda Ý i­na­i. Ínnur bindiefni geta veri­ barium-sink e­a kalsium-sink efnasamb÷nd og lÝklegt er a­ ■au muni a­ lokum leysa hin af hˇlmi.

Vi­ framlei­slu ■eirra ■akd˙ka sem mest eru nota­ir hÚr ß landi er nota­ kalsÝum-sink.

Mřkingarefni

Fullyrt hefur veri­ a­ mřkingarefni Ý PVC geti valdi­ krabbameini og haft ßhrif ß frjˇsemi Ý m÷nnum. Til a­ mřkja PVC eru notu­ svok÷llu­ ftalat efnasamb÷nd me­ mislangar ke­jur kolefnisatˇma e­a frß 4 til 11. Ekkert ■essara efnasambanda er krabbameinsvaldandi.



Nřbygging Kennarahßskˇlans.
PVC-■akd˙kur undir steinam÷l.
Arkitektar: BatterÝi­, Sigur­ur Einarsson.

Ftalat me­ 9 til 11 kolefnisatˇm eru ekki talin hafa ßhrif ß frjˇsemi e­a safnast fyrir Ý lÝkamanum ■ar sem ■au leysast illa upp Ý vatni.

═ ■eim ■akefnum ˙r PVC sem mest eru notu­ hÚr ß landi eru mřkingarefni ˙r sÝ­asttalda flokknum. Ůau gefa ■akefnunum langan lÝftÝma ■ar sem ■au skolast hŠgt ˙t. Ůau eru ekki ß vßlista fyrir mřkingarefni Ý plasti­na­i.

Endurvinnsla

Ůa­ er nokku­ ˙tbreiddur misskilningur a­ erfitt e­a ˇm÷gulegt sÚ a­ endurvinna PVC. Ůetta er alrangt. Ţmsa framlei­slu ˙r plastefnum er hŠgt a­ endurvinna. BŠ­i gˇlf- og ■akefni hafa veri­ endurunnin Ý m÷rg ßr og einnig einangrun af k÷plum og margar tegundir plastr÷ra.

PVC-■akefni hafa venjulega kjarna ˙r polyestervef e­a glerfilti. Ůetta olli vandrŠ­um ß­ur fyrr en n˙ eru ■essi efni h÷kku­ ni­ur og bl÷ndu­ plastmassanum.

Flestar ger­ir PVC-■akd˙ka hafa endurunni­ efni, t.d. Ý bakhli­, og nokkrar ger­ir allt upp Ý 80% af ■unga.

Samt÷k evrˇpskra ■akd˙kaframlei­enda, ESWA, hafa sett sÚr markmi­ um endurvinnslu gamalla PVC-■akefna. ┴Štla­ er a­ ßrleg heildarendurvinnsla PVC efna Ý Evrˇpu sÚ komin yfir 200.000 tonn.

F÷rgun

Fullyrt hefur veri­ a­ v÷rur ˙r PVC valdi umhverfisspj÷llum ß ur­unarsta­. Ůetta ß ekki vi­ r÷k a­ sty­jast. ┴ri­ 1996 hˇfu hßskˇlarnir Ý Hamborg Ý Ůřskalandi og Link÷ping og Chalmers Ý SvÝ■jˇ­ umfangsmikla rannsˇkn ß PVC-efnum ß ur­unarst÷­um til a­ fß fram marktŠk g÷gn um lÝfhring e­a Šviskei­ PVC-efna. Kanna­ var hva­ gerist ß skemmri og lengri tÝma, bŠ­i me­ rannsˇknum ß afrennslisvatni sorphauga og me­ eftirlÝkingum ß rannsˇknarstofum. Einnig var leita­ a­ vinylklˇrÝ­i Ý gasi frß haugunum og hva­ yr­i um ˙t÷ndunarefnin ■egar PVC-efni­ brotnar ni­ur.

Ni­urst÷­ur rannsˇknanna sřna a­ PVC er tilt÷lulega st÷­ugt og brotnar hŠgt ni­ur ß ur­unarsta­. Mřkingar- og bindiefni Ý afrennslisvatni eru Ý svo litlum mŠli a­ ■a­ er ekki tali­ valda hŠttu fyrir umhverfi­. PVC hefur enga ■ř­ingu hva­ var­ar mßlma Ý afrennslisvatninu. Ennfremur sřna ni­urst÷­ur rannsˇkna a­ vinylklˇrÝ­ Ý gasi frß haugunum kemur frß ÷­rum efnum Ý sorpinu en PVC. En PVC Štti alls ekki a­ enda ß haugunum. Ůa­ Štti a­ senda til framlei­anda til endurvinnslu.

Nřja kynslˇ­in

Eins og ß­ur sag­i er hin nřja kynslˇ­ ■akd˙ka ■egar komin ß marka­inn. Ůa­ eru ■akd˙kar ˙r äflexibel polyethylenô, skammstafa­ FP. Sem dŠmi mß nefna a­ sß ■akd˙kur var nota­ur ß ■÷kin ß Sesseljuh˙si, visth˙sinu ß Sˇlheimum. D˙kurinn hefur marga gˇ­a kosti eins og ■ann a­ valda litlu ßlagi ß vistkerfi­, eins og raki­ er hÚr Ý upphafi. Hann er so­inn saman me­ heitu lofti og gengur s˙ su­a hra­ar en vi­ sambŠrilegan PVC-d˙k og hann er til bŠ­i teygjanlegur og ˇteygjanlegur. Helsti ˇkosturinn fyrir ■ann sem ß a­ framkvŠma vinnuna er a­ d˙kinn ■arf a­ sjˇ­a saman fljˇtlega eftir a­ loft■Úttar umb˙­ir eru teknar af r˙llunum. Allt lagerhald ver­ur einnig erfi­ara af s÷mu ßstŠ­u. Ůessa äpraktÝskuô erfi­leika mß yfirvinna en ■eir valda ■vÝ ˇneitanlega a­ hin nřja kynslˇ­ ß erfi­ara uppdrßttar og ■vÝ a­ PVC-■akd˙kurinn ver­ur vŠntanlega rß­andi ß marka­num lengi enn.


Sesseljuh˙s, visth˙si­ ß Sˇlheimum. FP-■akd˙kur undir torfi. Arkitektar SkˇgarhlÝ­, ┴rni Fri­riksson.

Kostir PVC ■akd˙ka

LÝtil notkun hrßefna vi­ ger­ PVC-■akefna skřrist af ■vÝ a­ efnis■ykktin er hlutfallslega lÝtil. Af PVC-efninu eru 57 hundra­shlutar klˇr sem unni­ er ˙r venjulegu salti, hrßefni sem er til Ý nŠr ˇendanlegu magni um allan heim.

Fyrir utan ■a­ sem a­ framan er sagt um nßtt˙ruvŠnleik PVC-■akd˙kanna eru ■eir mj÷g notendavŠnir. Ůeir eru ger­ir bŠ­i teygjanlegir og ˇteygjanlegir fyrir mismunandi notkun, eru tilt÷lulega opnir fyrir rakaflŠ­i og ■ß er au­velt a­ sjˇ­a saman me­ heitu lofti. HŠgt er a­ sjˇ­a saman nřjan og gamlan d˙k og vinnan getur fari­ fram Ý nßnast hva­a ve­ri sem er.

Lokaor­

äKr÷fur um vistvŠnar byggingar setja h÷nnu­um skor­ur, en hvetja jafnframt til endursko­unar vi­tekinna hef­bundinna a­fer­a og efnisnotkunar. Allir sem koma nßlŠgt h˙sbyggingum ver­a a­ huga a­ hva­a orka er bundin Ý framlei­slu byggingarefnis svo sem bur­arefna, einangrunnar og klŠ­ninga ....ô (┴rni Fri­riksson arkitekt, ß rß­stefnu um vistvŠna byggingarstarfsemi, ReykjavÝk nˇvember 2002).

Vi­ vistvŠna h÷nnun ver­ur a­ huga a­ efna- og orkunotkun, umhverfisßhrifum og lÝftÝma byggingarefna. Ůar eru ■akger­ og ■akefni ekki undanskilin.

Ăskilegt er a­ nota ■akefni sem l÷g­ eru Ý einu lagi, sem ekki ■arf mikla orku til a­ framlei­a og ■akefni sem eru endurnřtanleg. Gera ver­ur kr÷fu um vi­haldsfrÝ ■÷k me­ langan lÝftÝma. BŠ­i PVC- og FP-■akd˙karnir fullnŠgja ■essum kr÷fum.

Heimildir
Protan, milj÷et og PVC
TPF informer nr. 8, 2001
VistvŠn byggingarstarfsemi frß skipulagi til ni­urrifs, rß­stefna, ReykjavÝk 2002

Sjß ┴rbˇk VF═/TF═ 2003, bls. 127-131.

KÝma ehf. | SÝmi: 660 85 66 / 618 18 36 | Netfang: kima@kimaehf.is